Historia


Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego (1922-1948)

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (1918) wznowiły działalność te organizacje i stowarzyszenia, które zajmowały się oświatą dorosłych podczas zaborów. Przejęcie przez państwo zadań w zakresie szkolnictwa dla dzieci i młodzieży pozwoliło na intensyfikację i doskonalenie dotychczasowych form pracy z dorosłymi, dostosowanie treści tej pracy do potrzeb odrodzonego państwa polskiego.

A potrzeby te były zaiste ogromne, zadania rozległe i zróżnicowane, zwłaszcza wśród słabo lub w ogóle nie wykształconych robotników, rzemieślników i młodzieży, której wojna światowa uniemożliwiła kształcenie się.

Jednym z głównych zadań oświaty dorosłych była integracja Polski, likwidacja barier dzielnicowych, narodowościowych i społecznych. Oświata dorosłych musiała podjąć również walkę z analfabetyzmem pozostawionym młodemu państwu w spadku po zaborcach. Spis powszechny w 1921 r. ujawnił, że liczba analfabetów powyżej 10 roku życia stanowiła 33 proc. ogółu ludności, a więc przeciętnie co 3 mieszkaniec ówczesnej Polski nie umiał czytać i pisać. Odsetki te rozkładały się jednak nierówno w poszczególnych dzielnicach, wynosząc w województwach centralnych 31 proc., wschodnich 64 proc., południowych 34 proc., a w zachodnich tylko 4 proc. Innym ważnym zadaniem oświaty dorosłych było rozbudzenie zainteresowań oświatowych i kulturalnych społeczeństwa, zwłaszcza robotników i chłopów. Stąd też znaczna część organizacji i stowarzyszeń oświaty dorosłych działała w środowisku robotniczym i chłopskim.

Jedną z ważniejszych organizacji oświaty dorosłych w dwudziestoleciu międzywojennym było Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego (TUR), robotnicza organizacja kulturalno-oświatowa, utworzona 21 stycznia 1923 r. w Warszawie na mocy uchwały Rady Naczelnej PPS z dnia 21 grudnia 1922 r.

Inicjatorem i wnioskodawcą założenia TUR był Ignacy Daszyński (1866-1936), premier pierwszego rządu utworzonego po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jeden z czołowych przywódców PPS, a w roku 1922 wicemarszałek Sejmu. Ignacy Daszyński na posiedzeniu Rady Naczelnej PPS w dniu 21 grudnia 1922 r. złożył następującą deklarację: „Pragnąc walkę o wyzwolenie klasy pracującej przeniknąć świadomością jej praw i obowiązków, aby wyzwolić robotników z ciemnoty, tej siostrzycy niewoli duchowej, Rada Naczelna PPS postanowiła założyć w najkrótszym czasie Uniwersytet Robotniczy, którego główna siedziba ma być w stolicy, a filie zakładane w całej Polsce, w miastach i na wsi. Wszystkie instytucje robotnicze o celach zbliżonych do TUR winny się zlać w jedną całość z instytucją uniwersytetu robotniczego”.

Na IV – „ideologicznym” Zjeździe TUR w 1929 r. I. Daszyński tak uzasadniał potrzebę założenia organizacji: „Z chwilą powstania niepodległości Polski powstała dysproporcja między przygotowaniami mas do życia obywatelskiego, a możnością należytego wykorzystania ustaw, które przyniosły pierwsze tygodnie niepodległości Polski. Dysonans ten doszedł do tragedii mordu popełnionego na pierwszym Prezydencie Rzeczypospolitej … W tym czasie powstał TUR … – łączyło się to z myślą, by klasa robotnicza doszła do takiego stopnia rozwoju, by mogła stawić czoła ciemnocie. Nie uprawiamy agitacji partyjnej (w TUR), strzegąc się wszystkiego, co by odwiodło naszych członków od spokojnego nabywania wiedzy”

Pierwsze zebranie organizacyjne Towarzystwa odbyło się 21 stycznia 1923 roku pod przewodnictwem senatora Bolesława Limanowskiego i posła Ignacego Daszyńskiego. Wybrano Zarząd Główny w składzie: Ignacy Daszynski, Tadeusz Szpotański, Iza Zielińska, Andrzej Strug, Ksawery Prauss, Stefan Kopciński, Stanisław Posner, Kazimierz Czapiński, Zygmunt Piotrowski, Tadeusz Reger, Tadeusz Hołówko, Zygmunt Klemensiewicz, Robert Frochlich, Maria Kelles-Krauzowa, Józef Dziuba.

Dnia 27 stycznia 1923 r. na pierwszym zebraniu Zarządu Głównego wybrane zostało prezydium w składzie: przewodniczący – poseł Ignacy Daszynski, wiceprzewodniczący – senator Stefan Kopciński, sekretarz Tadeusz Hołówko i skarbnik – poseł Zygmunt Piotrowski. Powołany został także Sekretariat Generalny TUR – sekretarzem generalnym TUR wybrany został senator Stefan Kopciński.

Dnia 20 marca 1923 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zatwierdziło statut Towarzystwa. Był on wzorowany na statucie Uniwersytetu Ludowego im. Adama Mickiewicza i jednego z duńskich uniwersytetów ludowych.

Niezwykle szybki rozwój TUR-u zaświadczył, że społeczeństwo doceniło wartość i znaczenie nowo powstałej instytucji, jej rolę w walce o równe prawa dla wszystkich obywateli i o sprawiedliwy podział dóbr duchowych.

Już po roku działalności TUR liczył ponad 40 oddziałów i około 4000 członków płacących składki, nie licząc sympatyków i licznych uczestników odczytów i kursów, urządzanych przez poszczególne oddziały. Po pięciu latach liczba oddziałów wzrosła do 200. Jeżeli zważy się na przeszkody, które TUR musiał pokonywać – brak funduszów, trudności stawiane przez ówczesne władze – podziwiać należy bogaty dorobek oświatowy TUR przed wojną. Można bez przesady powiedzieć, że jeżeli dziś w nowej rzeczywistości rozbudowując oświatę dla dorosłych, możemy się oprzeć na tradycji, na bogatym zasobie doświadczeń w tej dziedzinie, zawdzięczamy to także działalności TUR w latach 1923-1939.

Nieomal wszystkie stosowane dziś formy oświaty dla dorosłych były na mniejszą lub większą skalę prowadzone przed wojną przez TUR – więc odczyty, systematyczne wykłady z zakresu poszczególnych dziedzin wiedzy na różnych, dostosowanych do słuchaczy, poziomach, systematyczne nauczanie na poziomic szkoły powszechnej, średniej i wyższej, kursy dokształcające różnego typu, koła samokształceniowe, biblioteki, wyświetlanie filmów naukowych. Nie mniej intensywną pracę rozwijał TUR w dziedzinie upowszechnienia kultury estetycznej.

Z uwagi na fakt, że większość członków TUR stanowiła młodzież robotnicza, w ramach Towarzystwa zaczęto tworzyć koła młodzieży. Kierował nimi Centralny Wydział Młodzieży powołany 15 kwietnia 1923 r. przez Zarząd Główny TUR. W 1925 r. liczebność kół młodzieży była blisko dwukrotnie wyższa niż stan liczbowy pozostałych placówek TUR. Pociągało to za sobą określone implikacje organizacyjne. Obradujący w 1925 r. 11 Walny Zjazd TUR przyznał kołom młodzieży status autonomiczny. Na tej podstawie zwołany w Warszawie w dniach 31 stycznia – 2 lutego 1926 r. Zjazd Kół Młodzieży TUR podjął uchwałę o powołaniu Organizacji Młodzieży TUR (OM-TUR). Pozostawała ona w organizacyjnych związkach z TUR, w sensie politycznym stanowiąc organizację młodzieżową PPS.

Te zmiany organizacyjne wywołały skutki przede wszystkim w sferze działalności politycznej. W dziedzinie pracy oświatowej zachowano dotychczasowe formy doskonaląc je z biegiem lat i czyniąc je jeszcze bardziej efektywnymi.

W 1925 r. w skład TUR weszło Krakowskie Towarzystwo Uniwersytetu Ludowego im. A. Mickiewicza, które prowadziło szeroką działalność odczytową w postaci prelekcji, głównie o tematyce społecznej oraz krótkich serii wykładów z literatury polskiej, przyrody, fizyki, chemii i filozofii.

We wrześniu 1937 r. TUR i OMTUR urządziły w Warszawie zlot młodzieży robotniczej z całej Polski, na który przybyło około ; 10 tyś. uczestników spoza Warszawy, Podczas zlotu odbyły się pokazy sportowe na stadionie „Skry” i występy artystyczne w teatrze „Ateneum” na Powiślu. Na zakończenie odbyło się na stokach cytadeli uroczyste przyrzeczenie młodzieży, która ślubowała, że walczyć będzie o postęp i demokrację.

TUR prowadziło centralne kursy dla swych działaczy oraz okręgowe kursy instruktorskie poświęcone pracy organizacyjnej, formom i metodom upowszechniania wiedzy, zwłaszcza wśród robotników. Organami prasowymi TUR były: dodatek do „Robotnika” pt. „Oświata i Kultura” (dodatek ten był wydawany w latach 1927-1930) oraz „Na Froncie Oświaty i Kultury” wydawany w latach 1932-1935.

Podsumowując efekty pracy Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego w okresie przed II wojną światową należy podkreślić, że w działalności oświatowo-wychowawczej Towarzystwo kładło zasadniczy nacisk na wychowanie społeczno-polityczne młodzieży i dorosłych. Tematy odczytów i wydawnictw w znacznej większości dotyczyły zagadnień społeczno-politycznych i gospodarczych, wokół tych bowiem problemów koncentrowały się w większości zainteresowania słuchaczy. Niemniej jednak i Zarząd Główny i oddziały prowincjonalne starały się upowszechnić elementy wszystkich dziedzin wiedzy, niezbędne do dobrego orientowania się w problematyce współczesnego świata.

Prace Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego przerwała I! wojna światowa. Zostały one natychmiast podjęte po jej zakończeniu, już pod koniec 1944 roku.

TUR w roku 1948 liczyło 197 oddziałów, w tym wojewódzkie i powiatowe. Prowadziło 2 teatry zawodowe, Wyższą Szkołę Nauk Społecznych w Krakowie, 281 placówek oświatowych, w tym 18 szkół pracy społecznej i 68 uniwersytetów powszechnych; kursy korespondencyjne, rozbudowane poradnictwo samokształceniowe, sieć ruchomych bibliotek. W latach 1945-1948 TUR wydawało miesięcznik „Wiedza i Życie”. W latach tych (1945-1948/49) przewodniczącym TUR był Włodzimierz Sokorski, zaś sekretarzem generalnym Kazimierz Wojciechowski.

10 grudnia 1948 r. Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego połączyło się z powstałym w październiku 1945 r. Towarzystwem Uniwersytetów Ludowych RP. Nowa organizacja przyjęła nazwę Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych (TURiL).

TURiL prowadziło uniwersytety robotnicze, powszechne i ludowe. Na przykład w roku oświatowym 1948/49 działały 63 uniwersytety ludowe, 60 uniwersytetów powszechnych, 104 uniwersytety niedzielne, 19 szkół pracy społecznej, 662 zespoły samokształceniowe i 53 poradnie samokształcenia. Jednocześnie pewne niekonsekwencje programowego ukierunkowania działalności TURiL w świetle zadań, jakie miała do spełnienia organizacja społeczno-oświatowa na rzecz oświaty dorosłych, a przede wszystkim skoncentrowanie wysiłków organizacji na kompensowaniu oświaty szkolnej, czy wręcz nauczaniu dorosłych w formach szkolnych spowodowały, że zatracała się w TURiL jasność celów i zadań oświaty pozaszkolnej, w tym głównie jej podstawowych placówek, jakimi były uniwersytety powszechne. Stawały się. one w tym czasie coraz bardziej szkołami dla dorosłych i jako takie siłą rzeczy przechodziły w bezpośrednie kompetencje Ministerstwa Oświaty. Wielce zasłużona, o bogatych tradycjach oświatowych organizacja społeczna zaczęła tracić na znaczeniu. Ta sytuacja stworzyła potrzebę utworzenia nowej organizacji społeczno-oświatowej – Towarzystwa Wiedzy Powszechnej.

źródło: St Karas „Zarys dzejów TWP”